Tam cương ngũ thường là chuẩn mực đạo đức, đời sống
chính trị, xã hội được Khổng Tử đặt ra và nam giới phải theo, bên cạnh tam tòng
tứ đức mà nữ giới phải theo. Khổng Tử cho rằng một xã hội duy trì được tam
cương ngũ thường là một xã hội an bình, hạnh phúc.
Không thể phủ nhận rằng nền văn hóa Trung Hoa nói
chung và nho giáo nói riêng có sự ảnh hưởng nhất định đến Việt Nam. Chính vì vậy
cụm từ “tam cương ngũ thường” không còn quá xa lạ với người chúng ta thế nhưng
ý nghĩa sâu xa của nó là gì thì không phải ai cũng nắm rõ. Hôm nay chúng ta sẽ
cùng tìm hiểu về chuẩn mực đời sống xã hội xưa “tam cương ngũ thường”.
1. Tam cương là gì?
Tam cương trong tiếng Trung là 三纲
sāngāng. Tam là ba (三/ sān), cương là giềng mối (纲/gāng). Giềng chính là sợi
dây ở mép lưới đánh cá, nhờ nó mà lưới chắc chắn hơn và các mối dây cũng được
liên kết chặt chẽ hơn. Giềng mối chính là mối chính liên kết với các mối khác,
hiểu theo nghĩa bóng là mối quan hệ chủ đạo, dựa vào nó mà điều chỉnh các mối
quan hệ khác. Như vậy hiểu đơn giản tam cương là chỉ ba mối quan hệ chính
trong xã hội: Quân thần cương 君为臣纲 jūn wéi chén gāng: mối
quan hệ vua-tôi Phụ tử cương 父为子纲 fù wéi zǐ gāng: mối quan
hệ cha-conPhu phụ cương 夫为妻纲 fū wéi qī gāng: mối quan
hệ vợ-chồng
Theo tam cương, người trên (vua-cha-chồng) phải có
trách nhiệm yêu thương, chăm sóc, bao bọc người dưới (thần-con-vợ). Ngược lại,
người dưới có trách nhiệm tôn trọng, yêu thương, phục tùng, hiếu thuận với người
trên. Theo Khổng Tử nếu giữ được mối quan hệ như vậy thì gia đình sẽ hạnh phúc,
êm ấm, quan hệ vua- dân hài hòa, đất nước yên bình, ổn định.
2. Ngũ thường là gì
Ngũ thường tiếng Trung là 五常 wǔcháng. Ngũ (五/ wǔ)
là năm, thường (常/
cháng) là thường thường, thường có, thường xuất hiện trong cuộc sống của con
người. như vậy ngũ thường chính là năm điều thường xuất hiện trong cuộc sống
con người, nó hình thành nên đạo đức mà mỗi người nên có. Đó là:• Nhân 人 rén:
nhân là người, học cách làm người. Để làm người tốt thì phải có cái tâm, cái
tâm biết yêu thương muôn loài muôn người. Trước khi muốn thành tài thì phải
thành người.• Lễ 礼 yì: lễ trong lễ độ, lễ phép. Lễ răn dạy con người ta phải
cư xử cho phải phép, tôn trọng và hòa nhã với mọi người.• Nghĩa 义
lǐ: là chính nghĩa, tình nghĩa, sự công tâm, công bằng. chữ nghĩa trong ngũ thường
dạy con người phải cư xử sao cho công bằng, theo lẽ phải, theo cái tình cái
lý.• Trí 智
zhì: trí trong trí tuệ, trí khôn. Trí thể hiện sự sáng suốt, minh bạch. Người
có trí là người giữ được sự sáng suốt, biết cách nhìn nhận, phân biệt đúng sai,
phải trái, thiện ác.• Tín 信 xìn: tín là sự tin tưởng, tín nhiệm, niềm tin. Tín trong
ngũ thường dạy con người ta làm người phải biết giữ chữ tín, nó lời phải giữ lấy
lời.
Như vậy tam cương là chỉ ba mối quan hệ trọng yếu
trong xã hội: vua- tôi, cha-con, vợ- chồng. Ngũ thường chỉ năm đạo đức mà một
người thường có và nên có: nhân-nghĩa-lễ-trí-tín.3. Ý nghĩa của tam cương ngũ
thường trong cuộc sốngRõ ràng là trong xã hội xưa khi chưa có pháp luật, xã hội
vận hành theo tam cương ngũ thường, có thể nói tam cương ngũ thường có ý nghĩa
nhất định trong việc duy trì sự ổn định và bình an của xã hội. Tuy nhiên
không thể nói trong xã hội hiện đại ngày nay tam cương ngũ thường không còn vai
trò gì. Tuy rằng xã hội hiện nay đã có pháp luật, thế nhưng sự răn dậy bằng đạo
đức không thể thiếu chính vì vậy tam cương ngũ thường vẫn có nhưng giá trị nhất
định. Bởi trong xã hội phức tạp như hiện nay giữa người với người càng cần có sự
tin tưởng, tôn trọng, chân thành hòa nhã.
ST
