Phong tục cúng rằm và mồng một (hay tập tục cúng sóc vọng) là do ảnh
hưởng của ba nguồn tôn giáo Nho, Lão, Phật dung hợp mà ra. Theo truyền thống của
Nho giáo và Lão giáo, ngày Sóc và ngày Vọng là ngày Thiên Địa khai thông, nghĩa
là tất cả những chướng ngại giữa ba cõi Tam Tài: Thiên, Địa, Nhân không còn,
nên trời đất sẽ chứng giám cho hành vi của con người, ông bà tổ tiên sẽ cảm
thông với lòng thành của con cháu qua lễ vật cúng dường, và quỉ ma ám chướng sẽ
không tác hại ai. Còn đối với Phật giáo, hai ngày Sóc Vọng là ngày Trường tịnh
hay ngày thanh tịnh nhất nên các hàng tu sĩ thì làm lễ Bồ Tát để tự kiểm điểm
mình có giữ giới luật không, còn các phật tử thì làm lễ Sám hối cầu nguyện bỏ dữ
làm lành. Do đó, phần lớn Phật tử thuần thành có tục ăn chay tối thiểu vào hai
ngày này.
Nếu tra cứu kỹ trong tiểu sử của đời Phật Thích Ca, người ta thấy ngày
rằm là một ngày quan trọng đối với Ngài:
Ngài đản sinh vào ngày rằm tháng Tư là ngày trọng đại nhất. Và qua bốn
lần đi du lãm ngoại thành đến vườn Thượng uyển, mỗi lần cách nhau ba tháng, để
chứng kiến những cảnh làm động tâm ngài mà xuất gia đều trúng vào ngày rằm: lần
1: vào ngày rẳm tháng 6 thì thấy người già ; lần 2: vào ngày rằm tháng 10, nhìn
thấy người bệnh; lần 3: vào ngày rẳm tháng 2, nhìn thấy người chết; lần 4: vào
ngày rẳm tháng 6, nhìn thấy một bậc xuất gia.
Theo lịch trình nghi lễ Phật giáo thì trong 12 ngày Vọng thì có năm
ngày rằm quan trọng: Rằm tháng giêng: Lể Cầu phúc, cầu an, hành hương. Rằm
tháng hai: Lễ Phật nhập Niết bàn Rằm tháng tư: Lễ Phật Đản Rằm tháng bẩy: Lễ Vu
Lan Rằm tháng mười: Lễ Cúng rằm hạ nguyên.
Khi cúng sóc vọng, bốn lễ phẩm cúng dường chính cho bàn thờ là: hương,
đăng, hoa, quả. Về đốt hương, thì tục này du nhập từ Ấn độ vào Trung Hoa vào đời
Hán Vũ Đế qua tục thờ tượng vàng của vua Hung Nô. Loại hương dùng gọi là giáng
hương thì mới mời triệu được thần linh. Còn về đèn, thì nền văn minh Ấn có tục
thờ lửa nên xem đèn như một nghi thức tối cần, vả lại đèn đuốc là một nhu cầu
cho sự cúng dường về đêm. Tục cúng phẩm xôi chè và hoa quả là một nét thăng hoa
văn hoá về ẩm thực vì đó là thành phẩm của nền kinh tế nông nghiệp cổ truyền của
dân Việt. Những hồi kinh tụng niệm, những tiếng mõ, tiếng chuông qua hương khói
và ánh nến lung linh là những lời mời gọi huyền diệu tìm về nơi Phật Pháp cho một
triết lý cứu khổ trong cõi vô thường.
Nhìn từ góc độ vũ trụ học
Nếu câu trả lời dừng lại ở trên, chắc chắn độc giả chưa hài lòng vì những
giải đáp đơn giản như vậy. Ở đây, xin đưa ra cách giải thích khác, đó là cách
lý giải dựa theo nhịp sinh học của vũ trụ. Cách lý giải này, cách đây khoảng 5
năm, có một bài viết ngắn đăng trên Bán nguyệt san Giác Ngộ cũng đặt vấn đề tại
sao Phật tử phải đi chùa vào ngày mùng một và ngày rằm âm lịch? Tác giả bài báo
đó cũng trình bày vài điểm khá độc đáo do dựa theo chu kỳ của vũ trụ.
Cũng cần nên lưu ý, Đức Phật đặt căn bản giáo lý của Ngài trên nền tảng
của tu tập đạo đức, tu tập tâm thức và hướng đến giải thoát, giác ngộ tối thượng,
chứ không hướng mục đích giáo pháp của Ngài đến những vấn đề triết lý siêu hình
hay giải thích về những hiện tượng đa phức của vũ trụ. Nhưng những khoa học gia
phương Tây ngày nay và các Thần y lừng danh Trung Hoa đã khám phá ra rằng tất cả
những gì Đức Phật giảng dạy cho đệ tử Ngài đặc biệt về ăn, uống, ngủ nghỉ, các tư
thế đi, đứng, ngồi, nằm không những phù hợp với những thành tựu khoa học ngày
nay mà còn đi trước những thành tựu khoa học và khoa học còn phải tiếp tục khám
phá nhiều hơn nữa mới hy vọng bắt kịp với hệ thống triết học nhân sinh của Phật
giáo.
Đức Phật dạy, con người do các duyên mà thành, thế giới vạn hữu này
cũng do các duyên mà thành, tất cả đều cộng trụ tương sanh và tương diệt. Sự hiện
hữu của cái này cũng là sự hiện hữu của cái kia, sự vắng mặt của cái này cũng
là sự vắng mặt của cái khác, đây là định lý duyên khởi pháp. Mọi sự vật hiện tượng
đều tác động và chịu ảnh hưởng lẫn nhau.
Các nhà đại thần y Trung Hoa xa xưa đã đưa ra lý thuyết sự vận hành
các nhâm mạch của con người cũng như sự vận hành 4 mùa của Trời Đất (Xuân sinh,
Hạ trưởng, Thu liễm, Đông tàn) để vận dụng trong cách trị liệu của mình và
khuyên con người nên sống đúng theo vận hành trời đất để tăng thêm tuổi thọ và
làm đẹp cuộc đời. Ngày nay các nhà y khoa phương Tây đã tính ra được nhịp sinh
học của mỗi người, vào giờ nào con người có thể hưng phấn nhất trong một ngày,
tương tự giờ nào có thể xuất hiện những âm tính như quạu, cáu, gắt, khó chịu,
buồn, giận, v.v... nhiều nhất.
Tương tự, nhịp sinh học của trái đất, của mặt trăng và mặt trời, nói
chung là các thiên thể cũng có những chu kỳ nhất định. Hiện tượng trăng tròn và
trăng khuyết có ảnh hưởng đến thuỷ triều và các con nước ròng của các con sông
và ngay cả những sóng ngầm dưới lòng đất. Không những các hành tinh xa lắc xa
lơ đó tác động mạnh đến các yếu tố môi trường chung quanh của con người mà ngay
cả chi phối, điều động cả con người. Ta có thể lấy một ví dụ bệnh phong cùi,
hen, suyễn, đều chịu ảnh hưởng rất lớn của các biến động trời đất, như trăng
tròn và khuyết và sự thay đổi bốn mùa! Cho nên triết học vũ trụ quan của người
Trung Hoa rất nhấn mạnh mối liên hệ hỗ tương giữa các Thiên thể, hành tinh của
chúng ta và con người (thiên địa nhân tương ứng).
Theo các nhà thống kê về tội phạm và tai nạn giao thông (rất tiếc là
không có con số và thông tin cụ thể ở đây!), phần lớn các tội phạm và tai nạn
thường xảy ra nhiều nhất vào những ngày đầu tháng, cuối tháng và những ngày
trăng tròn. Nếu chúng ta quan sát kỹ thì chính dòng máu của chính bản thân của
ta cũng bị chi phối bởi mặt trăng tròn và khuyết và những tánh tình kỳ cục nhất
thường xảy ra vào những ngày ấy.
Do đó, thật là kỳ diệu, các vị Thánh triết thời cổ đại đã chọn những
ngày như vậy để khuyên mọi người nên tu nhân tích đức. Truyền thống Phật giáo
hay tổ chức lễ hội vào ngày đầu tháng và ngày rằm và khuyên mọi người nên ăn
chay để tránh được tối đa những hội chứng tâm lý bất thiện có thể phát sinh.
Để hiểu triệt để những vấn đề huyền bí trên, chúng ta không thể giới hạn
trong những tác phẩm thuộc Ấn Độ học mà phải mò mẫm trong các tác phẩm cổ điển
Trung Hoa về y dược và Dịch học cũng như những phát minh của khoa học về mối
liên hệ mật thiết giữa thiên nhiên và con người. Nhưng vấn đề khó ở đây, muốn
hiểu triệt để những vấn đề trên, đòi hỏi người nghiên cứu phải có vốn ngôn ngữ
và chuyên ngành về lãnh vực đó, mới hy vọng có thể hiểu vấn đề kha khá được.
Một trong số tài liệu tham khảo tổng quát bằng tiếng Việt về các vấn đề
huyền bí của vũ trụ, ngày giờ, tương sinh tương khắc và nhiều thông tin trên cơ
sở đó có thể đưa ra kết luận được đó là bài khảo cứu của tác giả Nguyễn Hoàng
Điệp, cũng là thư ký biên soạn cuốn gần như bách khoa: Almanach Những Nền Văn
Minh Thế Giới (Hà Nội, Nhà Xuất Bản Văn Hoá Thông Tin, 1996, từ trang 520 đến
529). Thầy trích lại những đoạn khá độc đáo sau:
Trong vũ trụ, mặt trời cùng với môi trường bao quanh nó liên tục truyền
cái trật tự của mình tới tất cả những gì trên Trái đất, Mặt trăng, một vật thể
gần Trái đất nhất, cũng gây ảnh hưởng tới Trái đất. Mọi sinh vật và cả những đồ
vật vô tri vô giác đều hưởng ứng với nó và thay đổi cùng với nó. Các con sông
thay đổi theo dòng cùng ánh sáng Mặt trăng, các đại dương thay đổi các đợt sóng
triều theo sự mọc và lặn của Mặt trăng. Các đợt triều lên không chỉ bao gồm nước
của biển và đại dương mà còn cả lớp không khí của Trái đất, và lớp vỏ cứng (mặt
đất) cũng có hiện tượng triều lên -xuống, hiện tượng triều lên xuống cũng diễn
ra ngay trong sinh thể của con người và tất cả sinh vật nói chung.
Các nhà vật lý, y - sinh học và nhiều ngành khoa học đã phát hiện ngày
một nhiều những nhịp điệu có chu kỳ khác nhau diễn ra trong cơ thể của con người:
chu kỳ ngắn nhất có thể từ vài phần giây đến vài giây, như tần số của những
dòng điẹn sinh học, nhịp tim, nhịp thở, nhu động đường ruột, sóng điện não (chừng
xấp xỉ một giây). Nhưng nhịp điệu này có thể thay đổi theo thời gian trong
ngày, theo thời tiết và môi trường. Có chu kỳ kéo dài từ vài chục phút tới vài
giờ, như chức năng cua thận, của máu, và hoạt động trí óc...
...Có những nhịp điệu dài hơn 24 giờ, như nhịp điệu tháng, năm... được
chi phối bởi ảnh hưởng của Mặt trời và Mặt trăng . Mặt trời quay xung quanh trục
của nó trung bình là 27,3 ngày. Còn Mặt trăng quay xung quanh Trái đất là 29,5
ngày. điều đó cho ta tới chu kỳ hoạt động sinh vật trên Trái đất, điển hình là
chu kỳ rụng buồng trứng, chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ, nhịp điệu sinh lý - thụ
thai ở con người, và chu kỳ động hớn của động vật... đều có liên quan với chu kỳ
chuyển động của Mặt trăng nhiều hơn. Chính vì thế, thời cổ xưa đã cho rằng Mặt
trăng là thần của ái tình, thần của dục khí, thần của tâm hồn... như vậy hiện
tượng này đã được phát hiện từ rất xưa.
Dưới tác dụng sức hút của Mặt trăng, trong con người cũng diến ra thuỷ
triều học. Sự i-on hoá của khí quyển, hoặc sự biến động về từ trường của Trái đất
đều lệ thuộc vào các pha của mặt trăng. Theo các quan sát này, đối chiếu với số
thống kê cho thấy, con số các rối loạn về tâm lý, trạng thái sinh lý mạnh mẽ đều
tăng vọt vào đầu tuần trăng và giữa tuần trăng trong khi những biểu hiện về trạng
thái thần kinh não, tim mạch lại chịu tác động mạnh mẽ với vòng quay (chu kỳ) của
Mặt trời, và xuất hiện những tai biến đối với con người, xã hội cũng gia tăng
khác thường.
Như vậy, nhịp sinh học trên Trái đất nói chung, nhịp điệu sinh học của
con người nói riêng có nguồn gốc từ nhịp điệu của vũ trụ, những ảnh hưởng của Mặt
trời và Mặt trăng là yếu tố chính, chủ yếu, trực tiếp.
Có thể nói Con Người và Vũ trụ tuy hai nhưng mà một, tuy là một nhưng
vẫn là hai. Đó là định lý thuận - nghịch, là mối quan hệ sinh biến tương đồng với
nhịp điệu vũ trụ. Ít có nhịp điệu nào của vũ trụ bỏ qua con người và đời người.
Phải chăng khoa học đương thời đã gặp lại những trí tuệ mà một thời từng huy
hoàng ở phương Đông?
-ST-
