Quốc sư Thông Biện đã trả lời ý nghĩa về Phật và Tổ
cho Thái hậu Ỷ Lan đời Lý như sau:
“Thường trú thế gian, không sinh không diệt gọi là
Phật. Hiểu rõ tâm tông của Phật, làm và hiểu hợp nhau thì gọi là Tổ. Phật Tổ là
vậy. Ấy bọn lạm xưng học giả tự dối, nói có hơn thua vậy. Vả lại, Phật nghĩa là
giác ngộ. Và sự giác ngộ ấy xưa nay vắng lặng thường trú. Hết thảy hàm linh đều
cùng một nguyên lý ấy. Chỉ bởi bụi lòng che khuất, theo nghiệp nổi trôi mà chuyển
nên các cõi. Đức Phật vì lòng từ bi, nên thị hiện sinh ở Tây Trúc, bởi nó là
nơi được gọi là trung tâm của trời đất. Ngài 19 tuổi xuất gia, 30 tuổi thành đạo.
Ở đời thuyết pháp 49 năm, mở bày các phương tiện, dạy cho người, khiến họ ngộ
nhập được đạo. Ấy gọi là sự hưng khởi của một thời đại kinh giáo.
Khi sắp Niết bàn, sợ người sau mê chấp sinh tệ,
nên Phật bảo Văn Thù rằng: Suốt 49 năm, Ta chưa từng nói một chữ, sao lại bảo
có điều để nói? Rồi, Ngài cầm một cành hoa đưa lên, mọi người đều ngơ ngác. Chỉ
riêng Tôn giả Ca-diếp mặt mày rạng rỡ, miệng nở nụ cười mỉm. Đức Phật biết
Ca-diếp đã tỏ ngộ, liền đem Chánh pháp nhãn tạng trao cho. Ấy là vị Tổ thứ nhất.
Đó gọi là “tâm tông truyền riêng ngoài giáo điển”.
Như vậy, qua sự trả lời về ý nghĩa Phật và Tổ của
Quốc sư Thông Biện cho Thái hậu Ỷ Lan được ghi lại trong Thiền uyển tập anh đời
Trần đã cho ta thấy, Phật và Tổ đồng thể với nhau về mặt giác ngộ, nhưng khác
nhau về mặt trao truyền. Nghĩa là Phật tự thân Ngài giác ngộ, Tổ cũng giác ngộ
như Phật, nhưng sự giác ngộ của Tổ lại được Phật ấn chứng và trao truyền. Vì vậy,
ý nghĩa này giúp cho ta nhận ra rằng: “Những gì chư Tổ nói là nói từ tâm tông,
yếu chỉ của Phật”.
Lại nữa, chư Tổ là Tăng. Phật Pháp Tăng ở trong
ngôi Tam bảo, danh xưng thứ tự có trước sau, nhưng đồng một bản thể giác ngộ.
Do đó, từ nơi bản thể giác ngộ mà Phật vận khởi tâm từ bi để nói kinh và cũng từ
nơi bản thể giác ngộ ấy, mà chư Tổ vận khởi tâm từ bi để kết tập kinh điển. Ấy
là ý nghĩa Phật và Tổ, mà những người đệ tử Phật cần phải hiểu, đừng để rơi vào
tình trạng như Ngài Thông Biện nói: “Ấy bọn lạm xưng học giả tự dối, nói là có
hơn thua”.
-ST-
